René over radio (2) Publiek, commercieel en de muziek die niemand draait

Leestijd: 6 minuten

JLB is deze week nog steeds aan zee. Stoom aflaten, zuurstof opdoen, hoofd vrijmaken. Geen nood, u hoeft uw zondagse column echt niet te missen. René van den Abeelen, valt voor één keertje in. 

Publiek, commercieel en de muziek die niemand draait

Dat we in Nederland een uniek omroepbestel hebben, dat weten we al heel lang. Van begin af aan werden er clubjes gevormd om ‘radio te maken’, gebaseerd op religie of maatschappelijke stroming, en zonder enige logica kregen die clubjes later ook het nieuwe medium televisie toebedeeld. Van zo’n clubje kun je lid worden maar dat hoeft niet, en ook als je geen lid bent, kun je toch gewoon alle uitzendingen volgen. Omdat de ene omroep nogal wat meer leden trok de andere werd, terecht, besloten dat die dan meer zendtijd (en meer geld) moest krijgen.


Lees verder onder de advertentie


Hindernissen

In de jaren zestig klopten er voor het eerst sinds lange tijd nieuwe clubjes aan en er werd bepaald dat zij tenminste 15.000 leden moesten hebben om als aspirant omroep aan de slag te kunnen gaan om hun bestaansrecht aan te tonen.

Van begin af aan werd het wettelijk verplichte minimum lidmaatschapsbedrag op vijf gulden gesteld, maar toen de zeezender Veronica in de jaren zeventig uit het water werd gejaagd en pogingen deed om ‘aan land’ te komen, werd die bijdrage plots verdubbeld. Veronica had per slot van rekening veel jeugdige aanhang en een tientje was nu eenmaal heel wat meer dan vijf gulden. Den Haag en Hilversum probeerden de nieuwe gegadigde zo nog even de voet dwars te zetten. Waarin zij volkomen faalden: Veronica kwam aan land en groeide zelfs uit tot de grootste omroep die Nederland ooit heeft gehad met meer dan het dubbele aantal leden van nummer twee. (Wat uiteraard niet door Den Haag en Hilversum werd beloond met extra zendtijd en geld)

Vreemde eis

Om in aanmerking te komen voor de aspirant status moest een nieuwe omroep iets toevoegen aan wat er al was, maar tegelijkertijd bleef de eis op tafel van ‘een totaalprogramma’. Een volkomen krankzinnige situatie. De EO, die louter was opgericht vanuit evangelisch oogmerk, diende dus ook op de nationale popzender acte de presence te geven en popspecialist Veronica moest klassiek en actualiteiten gaan brengen, om maar twee voorbeelden te noemen.

Nog afgezien van het feit dat het natuurlijk heel wat logischer zou zijn om een omroep dat te laten doen waar-ie voor is opgericht en goed in is, geeft deze eis blijk van een irritante arrogantie en bemoeizucht. Stel je voor dat je een tijdschrift over autosport wilt uitgeven en een ministerie bepaalt dat er ook aandacht moet zijn voor ontwikkelingen in de landbouw…

Die bemoeizucht is er nog altijd: tamelijk recent vond een staatssecretaris dat ie wel kon beoordelen hoeveel camera’s er voor een programma zouden moeten worden ingezet. De scheidslijn tussen overheid en omroep is in ons land heel wat vager dan men wil doen geloven.



Reclame

Pas begin jaren negentig werd in Nederland commerciële omroep toegestaan. En dat ging bepaald niet van harte: het kwam er enkel en alleen doordat de situatie binnen Europa onhoudbaar werd en het een kwestie van tijd was voor Brussel zou verordenen dat het mogelijk werd gemaakt. Iets dat de toenmalige minster van WVC, Hedy d’Ancona, volmondig toegaf toen ik haar jaren later interviewde voor mijn boek over Nederlands eerste officiële commerciële radiostation, Radio Noordzee Nationaal.

Nederland liep decennia achter want het was wel prettig zo: elke politieke en religieuze stroming zijn eigen spreekbuis, veilig onder de staatsparaplu.

Commercie binnen het bestel bestond al wel. Ook die was het resultaat van een noodsprong: de zeezender Veronica draaide succesvol met reclameverkoop en dus kwam er in Hilversum een aparte organisatie die belast werd met de verkoop van reclamezendtijd op de Hilversumse kanalen: een wonderlijke spagaat, verzonnen om Veronica de wind uit de zeilen te nemen. Wat niet lukte. Net zo min als bij het oprichten van een derde radiokanaal waar ‘pop’ de ruimte kreeg.

Inmiddels hebben we meer dan een kwart eeuw commerciële radio en televisie in Nederland. Er blijkt ruimte te zijn voor heel wat kanalen maar de afgelopen jaren wordt steeds vaker geroepen dat ‘Hilversum’ de ontspanning maar over moet laten aan de commerciëlen en zich moet richten op ‘de kerntaken’ en dat zijn dan informatie, educatie en cultuur. De ongelooflijk slechte luistercijfers van 3FM van de laatste tijd voeden dat argument.

Wat laat een zender horen?

Deze situatie is aardig vergelijkbaar met de kwestie: wat voor muziek draai je op een publieke zender en wat voor muziek draai je op een commerciëel station?

De publieke zenders worden via belasting gefinancierd. Iedereen betaalt mee en dus moet iedereen bediend worden, ook zij die geen lid zijn van een omroep. Maar muziekstromingen als metal, Nederlandstalig, symfonische rock, chanson en noem er nog maar heel veel meer op, komen niet of zeer mondjesmaat aan bod. Ik herinner me nog heel goed de enthousiaste reacties van luisteraars toen we met Radio Noordzee Nationaal wel gewoon al die Nederlandstalige artiesten draaiden die in Hilversum volkomen werden genegeerd.

Dat lijkt dus een buitenkans voor de commerciëlen: er blijft voldoende liggen waar zij goede sier mee kunnen maken. (Zij hebben geen voorschrift van iets als ‘totaalprogramma’ hoewel ze wel te maken hebben met de beperking van de bepalingen die zijn verbonden aan het zogenoemde kavel dat zij in de wacht sleepten. De overheid moest dan wel commerciële stations toestaan, maar nu bleek etherschaarste een argument om toch weer eisen te kunnen stellen)

De praktijk blijkt anders: zij jagen op de grootste groepen luisteraars om vervolgens zoveel mogelijk commercials te kunnen verkopen. Overigens niet in de laatste plaats door de hoge bedragen die zij aan de staat moeten betalen voor hun vergunning, ondanks dat die lang niet altijd een fatsoenlijke landelijke dekking garandeert, zoals de publieke zenders wel hebben. En dus komen ook bij hen allerlei soorten muziek niet of nauwelijks aan bod want ze spelen op safe.

Hoe los je dat nou op?

De publieke zenders zouden iedereen moeten bedienen maar vertikken dat inmiddels decennia en al zouden ze hun leven willen beteren… hoe dan? Gemeten naar de interesse in een muzieksoort kwartiertjes programmeren? Dat wordt een niet te beluisteren lappendeken vergelijkbaar met de oude versnippering op de Hilversumse kanalen, waar de liefhebber van die muziek niet eens echt blij van zal worden. Vooropgesteld dat je ’m uberhaupt bereikt, want dat soort programma’s wordt al heel snel tot de late uurtjes veroordeeld.

En waar ligt de grens? Wanneer kun je stellen: ‘hier is zo weinig belangstelling voor, dat we daar geen geld aan gaan uitgeven’? Want dan negeer je dus bewust mensen die wel verplicht meebetalen maar nooit zullen horen wat ze echt willen.

En dan zit je ook nog met dat andere probleem: het tijdstip. Tientallen jaren zijn we gewend geweest aan een aanbod dat aan een klok werd opgehangen. Op het hele uur nieuws, ’s ochtends een paar uurtjes achtergrondmuziek via ‘Arbeidsvitaminen’ of ‘Muziek Terwijl U Werkt’, in de namiddag een beetje hoger tempo, ’s avonds aandacht voor babbels en ‘serieuzere’ muziek.

Daar is de podcast

In de maatschappij van nu sluit dat steeds minder aan op de werkelijkheid. En de techniek stelt ons inmiddels in staat zelf te bepalen wanneer we naar wat willen luisteren. Podcasts zijn nog altijd niet echt doorgebroken bij het grote publiek, maar ‘terugluisteren’ is ook vaak mogelijk.
Dus…?

Je zou er natuurlijk voor kunnen kiezen het hele concept van een vaste programmering overboord te gooien en voortaan alles als podcast beschikbaar te maken. En dan niet gratis maar tegen betaling. (En dan moet de gevraagde vergoeding toch echt gering zijn, net zo weinig als je als luisteraar nu voor één uur radio betaalt). Dat betekent het einde van de in de belasting versleutelde omroepbijdrage en op die manier betaalt niemand voor een product waar hij geen belangstelling voor heeft.

Dat lijkt op zich geen slechte oplossing, maar dan maakt ‘de rest’ er dus waarschijnlijk nooit kennis mee. Wat je eigenlijk tot die kerntaken van publieke omroep zou kunnen rekenen. Maar misschien is zelfs dat wel achterhaald.

Je zou ook interesse kunnen hebben in...

René over radio (1) 18 april 1973: We kunnen het toch proberen! Net als dit jaar viel die datum in 1973 op een woensdag. En het was een datum die er al al een hele tijd in werd gehamerd: het zou de dag worden van de demonstratie in Den Haag voo...
Het vinylmoment van Manneke Pop – 43 (video) Rheingold - Dreiklangsdimensionen (43) Het is weer tijd voor een stukje muziek uit de periode dat de radio nog hoofdzakelijk werd gemaakt met vinyl. Met grammofoonplaten dus. In al die jaren dat ik bij de radio werk heb...
Dick is (nog steeds) radio actief – 8 (audio) The big noise in Europe Het Engelstalige Radio Luxembourg begon op zondag 28 oktober 1933 op de lange golf (1191 meter) vanuit Junglinster met 200 kW via 250 meter hoge zendmasten. De uitzendingen waren t...
Kicken op radio en zo – 21 (video) Heading for a fall Onderweg luisteren Het was de herfst van 1992. Ik had net een paar maanden mijn rijbewijs en ik croste veel te zelfverzekerd door het dorp waar ik geboren was. Commerciële radio...
Het vinylmoment van Manneke Pop – 42 (video) Big Country – In A Big Country Op drive-In-show in de jaren tachtig, dan kunnen we terugdenken aan grote zalen in Vlaanderen. Zaterdag en zondag, dat waren de uitgelezen momenten. En vooral op zondag kwam je in ...
Dick is (nog steeds) radio actief – 7 (audio) Het station waar muziek in zit Toen ik in 1961 een Gründig buizenradio van mijn ouders kreeg ging ik op zoek naar radiostations. Daarbij vond ik Radio Veronica op 192 meter. Daar had ik al wel eens van gehoord m...
Deel of print dit artikel
TVV Sound
Spotlight
TVV Sound

Reageer op dit artikel

avatar
  Inschrijven  
Abonneren op
Meer in Column
Het vinylmoment van Manneke Pop – 23 (video)
Nostalgische column Hans Knot (27)
Kicken op radio en zo… (1)
Plaatje maar weer – 18 (video)
Jos ON8VRT uit Blankenberge – slot (audio)
Kolder en Klodder – 28 (video)
Sluiten